Yapay Zekâ: Faydalı Ama Sihirli Bir Değnek Değil

COP30’un ilk gününde bilim, teknoloji ve yapay zekâ (YZ) tematik odak alanları arasında yer aldı. Daha önceki toplantılarda YZ’nin bahsi geçmiş olsa da ilk kez bir tema olarak konferans programına eklenmesi COP30’da gerçekleşti (Tindall, 2025). Aynı konferansta temel amacı Küresel Güney ülkelerinin kendi YZ-tabanlı iklim çözümlerini tasarlama, uyarlama ve uygulamasını sağlamak olan YZ İklim Enstitüsü kuruldu. COP28’de Uluslararası Telekomünikasyon Birliği (ITU) öncülüğünde başlatılan ve dijital yeniliklerle sürdürülebilirliğe katkı sağlamayı amaçlayan Yeşil Dijital Eylem COP30’da da yer aldı. Uydu görüntüsü, uzaktan algılama, YZ ve makine öğrenmesi kullanarak sera gazı emisyonlarının nereden kaynaklandığını izleyen Climate TRACE isimli koalisyon tarafından yapılan sunum da YZ’nin önemli kullanım alanlarından birini sergilemiş oldu. İklim değişikliğine uyum ve etkilerini azaltmaya odaklanan, açık kaynak kodlu ve YZ’ye dayanan çözümleri cesaretlendirmeyi amaçlayan İklim Eylemi için YZ yarışmasının¹ ödülü ise YZ’yi tarım ve sulamada kullanan Laos’tan bir projeye verildi (AICA, 2025).

YZ, COP30’da öne çıkmasını hak edecek bir şekilde ekosistem krizine yanıt vermede etkili bir rol oynayabilir. Özellikle büyük veriden anlamlı örüntüler çıkarma, tahmin yapabilme ve böylece kaynakların daha etkin bir şekilde kullanılmasını sağlama, YZ uygulamalarının sunduğu en temel faydalardan biri. Örneğin, YZ tarımda gübre ve su kullanımının azaltılması, zararlı böcek ve hastalık kontrolü ve hasat tahmininde kullanılıyor (UNCTAD, 2025). Özellikle yenilenebilir enerji sistemlerinin daha etkin bir şekilde çalışmasını sağlayarak enerji tasarrufu sağlama ve böylece sera gazı emisyonlarının azaltımı YZ’nin doğrudan etki edebileceği diğer bir alan. Sensör, uydu ve meteoroloji verilerini kullanarak YZ’ye dayanan etkili erken uyarı sistemleri geliştirilebilir ve bu kabiliyet sel, fırtına, orman yangını ve toprak kayması gibi afetlerde kayıpları azaltmak ve toparlanmayı hızlandırmak için kullanılabilir (Papri & Vaidyanathan, 2025).

İmalat sanayinin yılda ortalama 1,9 petabit (1,9 milyon gigabit) veri üreterek dünyadaki en veri yoğun sektör olduğu tahmin ediliyor (Labrunie vd., 2026). YZ ile nesnelerin interneti sensörlerinden elde edilen ısı veya vibrasyon verileri kullanılarak anomali durumları önceden tespit edilip arızaların önüne geçilebilir. Fabrikalarda akıllı ısıtma ve soğutma yapılarak enerji optimizasyonu sağlanabilir. YZ ile yönlendirilen otonom robotik kollar daha karmaşık durumlarda bile görevlerini yerine getirebilir (UNCTAD, 2025). YZ destekli bilgisayar görmesiyle (computer vision) üretim hatalarının ya da ürün kalitesinin tespit edilmesi kolaylaşıyor. Örneğin, Türkiye’de yassı çelik üreticisi bir firma makine öğrenmesi tekniklerini kullanarak üründen numune almadan ürün kalitesini tatmin edici bir doğrulukla belirleyebiliyor. Bu da daha az ürün kaybı ve dolaylı emisyon azaltımı anlamına geliyor.

Buraya kadar bahsedilen YZ uygulamalarını birlikte düşündüğümüzde rastlantısal olamayacak bir örüntünün ortaya çıktığını görebiliriz. YZ, tarımda ve imalat sanayinde birçok farklı alanda temelde kaynak kullanımını azaltmak, maliyetleri düşürmek ve verimliliği artırmak için kullanılıyor.

Fakat ekosistem krizine vermemiz gereken yanıt için YZ’nin sağlayacağı kazanımlardan çok daha fazlasına ihtiyaç duyduğumuzu akılda tutmakta fayda var. Örneğin, çelik ve çimento üretimi gibi enerji ve emisyon yoğun faaliyet kollarında verimlilik artışının ötesine geçmek ve bu faaliyet kollarını yenilenebilir enerji kullanarak rekabetçi bir şekilde üretir hâle getirmek zorundayız. Çeliğe odaklanalım. Yüksek fırın-bazik oksijen fırını (BF-BOF) kullanılarak gerçekleştirilen kömüre dayalı geleneksel çelik üretimi, üretilen her bir ton ham çelik başına 1,5-2,1 ton CO2 emisyonuna neden oluyor (Climate TRACE, 2025b). Demir üretmede kömür yerine elektrik ve doğal gaz kullanmaya dayanan sünger demir ile bütünleşmiş elektrik ark fırınları (EAC-DRI) ise önemli bir alternatif. EAC, BOF’a göre çok daha fazla oranda hurda çeliği hammadde olarak kullanmaya izin veriyor (Waldram, 2023). Böylece EAC-DRI teknolojisi ile birden fazla kanaldan karbon salımını azaltmak mümkün olabiliyor. Örneğin, Japonya’nın en büyük çelik üreticisi Nippon Steel 2029’a kadar üç tesisinde BF-BOF yerine EAC-DRI teknolojisi kullanarak karbon emisyonunda %42 azaltım sağlamayı hedefliyor (Climate TRACE, 2025a). Dolayısıyla, teknoloji kümesi YZ’yi de içine alan fakat ondan çok daha büyük bir küme ve teknolojik ilerlemenin birçok farklı alanda devam etmesi oldukça önemli. 

YZ İklim Enstitüsü’nün de dile getirdiği gibi, YZ sihirli bir değnek değil. Ekosistem krizine yanıt vermede yararlanacağımız çok sayıda var olan ya da geliştirilecek teknolojiden yalnızca biri. COP31’de iklim değişikliği ve teknoloji bağlamında karar verilecek adımlarda bu vurguyu görmek önemli olacak.

[1] Yarışma, İkim Eylemi için YZ İnisiyatifi tarafından düzenleniyor. İnisiyatif, Haziran 2023’te COP’un Teknoloji Mekanizması tarafından başta en az gelişmiş ülkeler ile gelişmekte olan küçük ada devletleri olmak üzere gelişmekte olan ülkelerde uyum ve hafifletme için dönüştürücü iklim çözümleri geliştirme ve ölçeklendirmede YZ’nin rolünü araştırmak için kuruldu.

• AICA. (2025). AI for Climate Action Award 2025. AI for Climate Action Award 2025. https://aica.awardsplatform.com
• Climate TRACE. (2025a). When, Where, and How: Source-level solutions for turning climate ambition into on-the-ground action [White Paper].
• Climate TRACE. (2025b, Aralık 15). Electric Arc Furnaces for Steel Production. https://climatetrace.org
• Labrunie, M., Fan, Z., & Leal-Ayala, D. (2026). AI and the Future of Industry: Challenges and Opportunities for Developing Countries [Insights on Industrial Development]. UNIDO.
• Papri, J., & Vaidyanathan, G. (2025, Ekim 14). AI flood forecasting allows aid to reach farmers before disaster strikes. Rest of World. https://restofworld.org/2025/google-flood-hub-cash-aid/
• Tindall, D. (2025, Kasım 19). Artificial intelligence is front and centre at COP30. The Conversation. https://doi.org/10.64628/AAM.74ych3cms
• UNCTAD. (2025). Inclusive Artificial Intelligence for Development [Technology and Innovation Report]. UNCTAD.
• Waldram, B. (2023, Aralık 1). Electric arc furnaces: The technology poised to make British steelmaking more sustainable. The Conversation. https://doi.org/10.64628/AB.m9v3fg4w5